WBBSE Class 8 Math Solution || Ganit Prabha VIII solution || কষে দেখি 4.2 সমাধান || বীজগাণিতিক সংখ্যামালার গুণ ও ভাগ || WBBSE Class 8 Chapter 4 Solution
Table of Contents/সুচিপত্র
ToggleWBBSE Class 8 Math Solution
Ganit Prabha VIII solution
কষে দেখি 4.2 সমাধান
বীজগাণিতিক সংখ্যামালার গুণ ও ভাগ
WBBSE Class 8 Chapter 4 Solution
1. দুটি সংখ্যার গুণফল 3x2 + 8x + 4 এবং একটি সংখ্যা 3x + 2 হলে, অপর সংখ্যাটি হিসাব করে লিখি।[cite: 21]
সমাধান:
আমরা জানি, অপর সংখ্যাটি =
গুণফল
একটি সংখ্যা
অর্থাৎ, অপর সংখ্যাটি = (3x2 + 8x + 4) ÷ (3x + 2)
=
3x2 + 8x + 4
3x + 2
লবটিকে (3x2 + 8x + 4) মধ্যপদ উৎপাদকে বিশ্লেষণ (Middle Term Factor) করে পাই:
3x2 + 6x + 2x + 4
= 3x(x + 2) + 2(x + 2)
= (3x + 2)(x + 2)
অতএব, ভাগফল =
(3x + 2)(x + 2)
3x + 2
= x + 2
উত্তর: অপর সংখ্যাটি হলো (x + 2)।
2. একটি আয়তক্ষেত্রের ক্ষেত্রফল (24x2 – 65xy + 21y2) বর্গসেমি. এবং দৈর্ঘ্য (8x – 3y) সেমি. হলে প্রস্থ কত হিসাব করে লিখি।[cite: 21]
সমাধান:
আমরা জানি, আয়তক্ষেত্রের প্রস্থ =
ক্ষেত্রফল
দৈর্ঘ্য
প্রস্থ = (24x2 – 65xy + 21y2) ÷ (8x – 3y)
=
24x2 – 65xy + 21y2
8x – 3y
ক্ষেত্রফলটিকে উৎপাদকে বিশ্লেষণ করি: (24 × 21 = 504; 56 + 9 = 65)
24x2 – 56xy – 9xy + 21y2
= 8x(3x – 7y) – 3y(3x – 7y)
= (8x – 3y)(3x – 7y)
অতএব, প্রস্থ =
(8x – 3y)(3x – 7y)
8x – 3y
= 3x – 7y
উত্তর: আয়তক্ষেত্রটির প্রস্থ (3x – 7y) সেমি.।
3. একটি ভাগ অঙ্কে ভাজ্য x4 + x3y + xy3 – y4 এবং ভাজক x2 + xy – y2 ; ভাগফল ও ভাগশেষ নির্ণয় করি।[cite: 21]
সমাধান:
ভাজ্যটিকে সাজিয়ে উৎপাদকে বিশ্লেষণ করি:
x4 + x3y + xy3 – y4
= x4 – y4 + x3y + xy3
= (x2)2 – (y2)2 + xy(x2 + y2)
= (x2 – y2)(x2 + y2) + xy(x2 + y2)
উভয় পদ থেকে (x2 + y2) কমন নিলে পাই:
= (x2 + y2)(x2 – y2 + xy)
= (x2 + y2)(x2 + xy – y2)
এখন, ভাজ্য ÷ ভাজক =
(x2 + y2)(x2 + xy – y2)
(x2 + xy – y2)
= x2 + y2
যেহেতু ভাগটি সম্পূর্ণরূপে মিলে গেছে, তাই ভাগশেষ হবে 0।
উত্তর: ভাগফল = x2 + y2 এবং ভাগশেষ = 0।
4. ভাগ করি —[cite: 21]
a) (m2 + 4m – 21) কে (m – 3) দিয়ে।
সমাধান:
=
m2 + 7m – 3m – 21
m – 3
=
m(m + 7) – 3(m + 7)
m – 3
=
(m – 3)(m + 7)
m – 3
= m + 7
b) (6c2 – 7c + 2) কে (3c – 2) দিয়ে।
সমাধান:
=
6c2 – 4c – 3c + 2
3c – 2
=
2c(3c – 2) – 1(3c – 2)
3c – 2
=
(3c – 2)(2c – 1)
3c – 2
= 2c – 1
c) (2a4 – a3 – 2a2 + 5a – 1) কে (2a2 + a – 3) দিয়ে।
সমাধান: দীর্ঘ ভাগ পদ্ধতি (Long Division)
প্রথম পদ: (2a4) ÷ (2a2) = a2
গুণফল: a2(2a2 + a – 3) = 2a4 + a3 – 3a2
বিয়োগফল: (2a4 – a3 – 2a2) – (2a4 + a3 – 3a2) = -2a3 + a2
পরের পদ নামালে: -2a3 + a2 + 5a
দ্বিতীয় পদ: (-2a3) ÷ (2a2) = -a
গুণফল: -a(2a2 + a – 3) = -2a3 – a2 + 3a
বিয়োগফল: (-2a3 + a2 + 5a) – (-2a3 – a2 + 3a) = 2a2 + 2a
পরের পদ নামালে: 2a2 + 2a – 1
তৃতীয় পদ: (2a2) ÷ (2a2) = 1
গুণফল: 1(2a2 + a – 3) = 2a2 + a – 3
বিয়োগফল: (2a2 + 2a – 1) – (2a2 + a – 3) = a + 2
উত্তর: ভাগফল = a2 – a + 1, ভাগশেষ = a + 2।
d) (m4 – 2m3 – 7m2 + 8m + 12) কে (m2 – m – 6) দিয়ে।
সমাধান: দীর্ঘ ভাগ পদ্ধতি (Long Division)
প্রথম পদ: (m4) ÷ (m2) = m2
গুণফল: m2(m2 – m – 6) = m4 – m3 – 6m2
বিয়োগফল: (m4 – 2m3 – 7m2) – (m4 – m3 – 6m2) = -m3 – m2
পরের পদ নামালে: -m3 – m2 + 8m
দ্বিতীয় পদ: (-m3) ÷ (m2) = -m
গুণফল: -m(m2 – m – 6) = -m3 + m2 + 6m
বিয়োগফল: (-m3 – m2 + 8m) – (-m3 + m2 + 6m) = -2m2 + 2m
পরের পদ নামালে: -2m2 + 2m + 12
তৃতীয় পদ: (-2m2) ÷ (m2) = -2
গুণফল: -2(m2 – m – 6) = -2m2 + 2m + 12
বিয়োগফল: 0
উত্তর: ভাগফল = m2 – m – 2, ভাগশেষ = 0।
5. সরল/ভাগফল নির্ণয়:[cite: 21]
a) (6x2a3 – 4x3a2 + 8x4a2) ÷ 2a2x2
সমাধান:
=
6x2a3
2a2x2
–
4x3a2
2a2x2
+
8x4a2
2a2x2
= 3a – 2x + 4x2
b)
2y9x5
5x2
×
125xy5
16x4y10
সমাধান:
সংখ্যাগুলোর গুণ:
2 × 125
5 × 16
=
250
80
=
25
8
x এর সূচক:
x5 × x
x2 × x4
=
x6
x6
= 1
y এর সূচক:
y9 × y5
y10
=
y14
y10
= y4
উত্তর:
25
8
y4
c)
7a4y2
9a2
×
729a6
42y6
সমাধান:
সংখ্যাগুলোর গুণ:
7 × 729
9 × 42
=
5103
378
=
27
2
a এর সূচক:
a4 × a6
a2
=
a10
a2
= a8
y এর সূচক:
y2
y6
=
1
y4
উত্তর:
27a8
2y4
d) (p2q2r5 – p3q5r2 + p5q3r2) ÷ p2q2r2
সমাধান:
=
p2q2r5
p2q2r2
–
p3q5r2
p2q2r2
+
p5q3r2
p2q2r2
= r3 – pq3 + p3q
6. কোনো ভাগ অঙ্কে ভাজক (x – 4), ভাগফল (x2 + 4x + 4) ও ভাগশেষ 3 হলে ভাজ্য কত হবে হিসাব করে লিখি। [ ভাজ্য = ভাজক × ভাগফল + ভাগশেষ ][cite: 21]
সমাধান:
ভাজ্য = (x – 4) × (x2 + 4x + 4) + 3
= [x(x2 + 4x + 4) – 4(x2 + 4x + 4)] + 3
= x3 + 4x2 + 4x – 4x2 – 16x – 16 + 3
= x3 – 12x – 13
উত্তর: ভাজ্য = x3 – 12x – 13
7. কোনো ভাগ অঙ্কে ভাজক (a2 + 2a – 1), ভাগফল 5a – 14 এবং ভাগশেষ 35a – 17 হলে ভাজ্য কত হবে হিসাব করে লিখি।[cite: 21]
সমাধান:
ভাজ্য = (ভাজক × ভাগফল) + ভাগশেষ
ভাজ্য = (a2 + 2a – 1)(5a – 14) + (35a – 17)
= (5a3 – 14a2 + 10a2 – 28a – 5a + 14) + 35a – 17
সদৃশ পদগুলোর যোগ-বিয়োগ করে পাই:
= 5a3 – 4a2 – 33a + 14 + 35a – 17
= 5a3 – 4a2 + 2a – 3
উত্তর: ভাজ্য = 5a3 – 4a2 + 2a – 3
8. ভাগ করে ভাগফল ও ভাগশেষ লিখি।[cite: 21]
i) (x2 + 11x + 27) ÷ (x + 6)
সমাধান:
প্রথম পদ: (x2) ÷ x = x। গুণফল: x(x + 6) = x2 + 6x। বিয়োগফল: (x2 + 11x) – (x2 + 6x) = 5x
পরের পদ নামালে: 5x + 27
দ্বিতীয় পদ: (5x) ÷ x = 5। গুণফল: 5(x + 6) = 5x + 30। বিয়োগফল: (5x + 27) – (5x + 30) = -3
উত্তর: ভাগফল = x + 5, ভাগশেষ = -3
ii) (81x4 + 2) ÷ (3x – 1)
সমাধান:
প্রথম পদ: (81x4) ÷ 3x = 27x3 → গুণফল: 81x4 – 27x3। বিয়োগফল: 27x3 + 2
দ্বিতীয় পদ: (27x3) ÷ 3x = 9x2 → গুণফল: 27x3 – 9x2। বিয়োগফল: 9x2 + 2
তৃতীয় পদ: (9x2) ÷ 3x = 3x → গুণফল: 9x2 – 3x। বিয়োগফল: 3x + 2
চতুর্থ পদ: (3x) ÷ 3x = 1 → গুণফল: 3x – 1। বিয়োগফল: (3x + 2) – (3x – 1) = 3
উত্তর: ভাগফল = 27x3 + 9x2 + 3x + 1, ভাগশেষ = 3
iii) (63x2 – 19x – 20) ÷ (9x2 + 5)
সমাধান:
প্রথম পদ: (63x2) ÷ (9x2) = 7
গুণফল: 7(9x2 + 5) = 63x2 + 35
বিয়োগফল: (63x2 – 19x – 20) – (63x2 + 35) = -19x – 55
উত্তর: ভাগফল = 7, ভাগশেষ = -19x – 55
(বিশেষ দ্রষ্টব্য: বইতে যদি ভাজক (9x + 5) বোঝানো হয়ে থাকে, তবে ভাগফল হবে (7x – 6) এবং ভাগশেষ হবে 10।)
iv) (x3 – x2 – 8x – 13) ÷ (x2 + 3x + 3)
সমাধান:
প্রথম পদ: (x3) ÷ x2 = x। গুণফল: x(x2 + 3x + 3) = x3 + 3x2 + 3x। বিয়োগফল: (x3 – x2 – 8x) – (x3 + 3x2 + 3x) = -4x2 – 11x
পরের পদ নামালে: -4x2 – 11x – 13
দ্বিতীয় পদ: (-4x2) ÷ x2 = -4। গুণফল: -4(x2 + 3x + 3) = -4x2 – 12x – 12। বিয়োগফল: (-4x2 – 11x – 13) – (-4x2 – 12x – 12) = x – 1
উত্তর: ভাগফল = x – 4, ভাগশেষ = x – 1