Table of Contents/সুচিপত্র
ToggleWBBSE Class 10 Math Chapter 5.3 Solution|| কষে দেখি 5.3
Welcome to the Best and Ultimate WBBSE Class 10 Math Chapter 5.3 Solution. In this excellent guide, we provide step-by-step, 100% accurate solutions for ALL questions (1 to 13) of Ganit Prakash Class X. We have focused on Ratio and Proportion (অনুপাত ও সমানুপাত). This exclusive WBBSE Class 10 Math Chapter 5.3 Solution is carefully designed to help students score maximum marks in their Madhyamik examination. For official syllabus references, visit the official WBBSE website.
Best WBBSE Class 10 Math Solution
Ganit Prakash Class X Ultimate Guide
কষে দেখি 5.3 সম্পূর্ণ সমাধান (১-১৩)
Ratio and Proportion (অনুপাত ও সমানুপাত)
1. a : b = c : d হলে, দেখাই যে,
ধরি (Let), ab = cd = k (যেখানে k ≠ 0 ধ্রুবক)
∴ a = bk এবং c = dk
(i) (a² + b²) : (a² − b²) = (ac + bd) : (ac − bd)
L.H.S (বামপক্ষ): a² + b²a² − b² = (bk)² + b²(bk)² − b² = b²k² + b²b²k² − b² = b²(k² + 1)b²(k² − 1) = k² + 1k² − 1
R.H.S (ডানপক্ষ): ac + bdac − bd = (bk)(dk) + bd(bk)(dk) − bd = bdk² + bdbdk² − bd = bd(k² + 1)bd(k² − 1) = k² + 1k² − 1
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
(ii) (a² + ab + b²) : (a² − ab + b²) = (c² + cd + d²) : (c² − cd + d²)
L.H.S: a² + ab + b²a² − ab + b² = (bk)² + (bk)b + b²(bk)² − (bk)b + b² = b²k² + b²k + b²b²k² − b²k + b² = b²(k² + k + 1)b²(k² − k + 1) = k² + k + 1k² − k + 1
R.H.S: c² + cd + d²c² − cd + d² = (dk)² + (dk)d + d²(dk)² − (dk)d + d² = d²(k² + k + 1)d²(k² − k + 1) = k² + k + 1k² − k + 1
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
(iii) √(a² + c²) : √(b² + d²) = (pa + qc) : (pb + qd)
L.H.S: √(a² + c²)√(b² + d²) = √{(bk)² + (dk)²}√(b² + d²) = √{k²(b² + d²)}√(b² + d²) = k√(b² + d²)√(b² + d²) = k
R.H.S: pa + qcpb + qd = p(bk) + q(dk)pb + qd = k(pb + qd)pb + qd = k
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
2. x : a = y : b = z : c হলে, প্রমাণ করি যে,
ধরি (Let), xa = yb = zc = k (k ≠ 0) ∴ x = ak, y = bk, z = ck
(i) x³a² + y³b² + z³c² = (x + y + z)³(a + b + c)²
L.H.S: (ak)³a² + (bk)³b² + (ck)³c² = a³k³a² + b³k³b² + c³k³c² = ak³ + bk³ + ck³ = k³(a + b + c)
R.H.S: (ak + bk + ck)³(a + b + c)² = {k(a + b + c)}³(a + b + c)² = k³(a + b + c)
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
(ii) x³ + y³ + z³a³ + b³ + c³ = xyzabc
L.H.S: (ak)³ + (bk)³ + (ck)³a³ + b³ + c³ = k³(a³ + b³ + c³)a³ + b³ + c³ = k³
R.H.S: (ak)(bk)(ck)abc = k³(abc)abc = k³
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
(iii) (a² + b² + c²)(x² + y² + z²) = (ax + by + cz)²
L.H.S: (a² + b² + c²)((ak)² + (bk)² + (ck)²) = (a² + b² + c²)k²(a² + b² + c²) = k²(a² + b² + c²)²
R.H.S: (a.ak + b.bk + c.ck)² = (a²k + b²k + c²k)² = {k(a² + b² + c²)}² = k²(a² + b² + c²)²
∴ L.H.S = R.H.S (Proved/প্রমাণিত)
3. a : b = c : d = e : f হলে, প্রমাণ করি যে,
ধরি, ab = cd = ef = k (k ≠ 0) ∴ a = bk, c = dk, e = fk
(i) প্রতিটি অনুপাত = 5a − 7c − 13e5b − 7d − 13f
R.H.S: 5(bk) − 7(dk) − 13(fk)5b − 7d − 13f = k(5b − 7d − 13f)(5b − 7d − 13f) = k = প্রতিটি অনুপাত (Proved)
(ii) (a² + c² + e²)(b² + d² + f²) = (ab + cd + ef)²
L.H.S: ((bk)² + (dk)² + (fk)²)(b² + d² + f²) = k²(b² + d² + f²)²
R.H.S: ((bk)b + (dk)d + (fk)f)² = (b²k + d²k + f²k)² = {k(b² + d² + f²)}² = k²(b² + d² + f²)²
∴ L.H.S = R.H.S (Proved)
4. যদি a : b = b : c হয়, তবে প্রমাণ করি যে,
দেওয়া আছে, ab = bc = k (k ≠ 0) ∴ b = ck, a = bk = (ck)k = ck²
(i) (a + bb + c)² = a² + b²b² + c²
L.H.S: (ck² + ckck + c)² = (ck(k + 1)c(k + 1))² = (k)² = k²
R.H.S: (ck²)² + (ck)²(ck)² + c² = c²k⁴ + c²k²c²k² + c² = c²k²(k² + 1)c²(k² + 1) = k²
∴ L.H.S = R.H.S (Proved)
(ii) a²b²c²(1a³ + 1b³ + 1c³) = a³ + b³ + c³
L.H.S: b²c²a + a²c²b + a²b²c = (ck)²c²ck² + (ck²)²c²ck + (ck²)²(ck)²c
= c⁴k²ck² + c⁴k⁴ck + c⁴k⁶c = c³ + c³k³ + c³k⁶
R.H.S: (ck²)³ + (ck)³ + c³ = c³k⁶ + c³k³ + c³
∴ L.H.S = R.H.S (Proved)
(iii) abc(a + b + c)³(ab + bc + ca)³ = 1
L.H.S: (ck²)(ck)(c)(ck² + ck + c)³{(ck²)(ck) + (ck)(c) + (c)(ck²)}³ = c³k³ {c(k² + k + 1)}³{c²k³ + c²k + c²k²}³
= c³k³ × c³(k² + k + 1)³{c²k(k² + 1 + k)}³ = c⁶k³(k² + k + 1)³c⁶k³(k² + k + 1)³ = 1 = R.H.S (Proved)
5. a, b, c, d ক্রমিক সমানুপাতী হলে, প্রমাণ করি যে,
a, b, c, d ক্রমিক সমানুপাতী ⇒ ab = bc = cd = k ⇒ c=dk, b=dk², a=dk³
(i) (a² + b² + c²)(b² + c² + d²) = (ab + bc + cd)²
L.H.S: (d²k⁶ + d²k⁴ + d²k²)(d²k⁴ + d²k² + d²) = d²k²(k⁴ + k² + 1) × d²(k⁴ + k² + 1) = d⁴k²(k⁴ + k² + 1)²
R.H.S: {(dk³)(dk²) + (dk²)(dk) + (dk)d}² = (d²k⁵ + d²k³ + d²k)² = {d²k(k⁴ + k² + 1)}² = d⁴k²(k⁴ + k² + 1)²
∴ L.H.S = R.H.S (Proved)
(ii) (b − c)² + (c − a)² + (b − d)² = (a − d)²
L.H.S: (b² − 2bc + c²) + (c² − 2ac + a²) + (b² − 2bd + d²) = a² + 2b² + 2c² + d² − 2bc − 2ac − 2bd
ক্রমিক সমানুপাতীর জন্য b² = ac, c² = bd এবং ad = bc।
= a² + 2(ac) + 2(bd) + d² − 2(ad) − 2ac − 2bd = a² + d² − 2ad = (a − d)² = R.H.S (Proved)
6. প্রমাণ করি যে,
(i) যদি ma = nb হয়, তবে দেখাই যে, (m² + n²)(a² + b²) = (am + bn)²
Solution: ধরি, ma = nb = k ⇒ m = ak, n = bk
L.H.S: ((ak)² + (bk)²)(a² + b²) = k²(a² + b²)² | R.H.S: (a(ak) + b(bk))² = {k(a² + b²)}² = k²(a² + b²)² (Proved)
(ii) যদি ab = xy হয়, তবে দেখাই যে, (a + b)(a² + b²)x³ = (x + y)(x² + y²)a³
Solution: ax = by = k ⇒ a = xk, b = yk
L.H.S: (xk + yk)((xk)² + (yk)²)x³ = k(x + y) × k²(x² + y²) × x³ = k³(x + y)(x² + y²)x³ = R.H.S (Proved)
(iii) যদি xlm − n² = ymn − l² = znl − m² হয়, তবে দেখাই যে, lx + my + nz = 0
Solution: ধরি অনুপাত = k ⇒ x = k(lm − n²), y = k(mn − l²), z = k(nl − m²)
L.H.S: l{k(lm − n²)} + m{k(mn − l²)} + n{k(nl − m²)} = k(l²m − ln² + m²n − ml² + n²l − nm²) = k(0) = 0 (Proved)
(iv) যদি xb + c − a = yc + a − b = za + b − c হয়, তবে দেখাই যে, (b − c)x + (c − a)y + (a − b)z = 0
Solution: ধরি অনুপাত = k ⇒ x = k(b + c − a), y = k(c + a − b), z = k(a + b − c)
L.H.S: (b − c)k(b + c − a) + (c − a)k(c + a − b) + (a − b)k(a + b − c) = k[b² − c² − ab + ac + c² − a² − bc + ab + a² − b² − ac + bc] = k(0) = 0 (Proved)
(v) xy = a + 2a − 2 হলে, দেখাই যে, x² − y²x² + y² = 4aa² + 4
Solution: x²y² = (a + 2)²(a − 2)² ⇒ যোগভাগ করে (Componendo-Dividendo), x² + y²x² − y² = 2(a² + 4)4a × 2 = a² + 44a ⇒ x² − y²x² + y² = 4aa² + 4 (Proved)
(vi) x = 8aba + b হলে, x + 4ax − 4a + x + 4bx − 4b -এর মান হিসাব করে লিখি।
Solution: x4a = 2ba + b ⇒ x + 4ax − 4a = a + 3bb − a
x4b = 2aa + b ⇒ x + 4bx − 4b = 3a + ba − b
যোগ করে, -(a + 3b)a − b + 3a + ba − b = 2a − 2ba − b = 2.
Answer (উত্তর): 2
7. প্রমাণ করি যে,
(i) a3 = b4 = c7 হলে, দেখাই যে, a + b + cc = 2
Solution: ধরি a3 = b4 = c7 = k ⇒ a=3k, b=4k, c=7k। L.H.S = 14k7k = 2 = R.H.S (Proved)
(ii) aq − r = br − p = cp − q হলে, দেখাই যে, a + b + c = 0 = pa + qb + rc
Solution: ধরি অনুপাত = k। a=k(q-r), b=k(r-p), c=k(p-q)। a+b+c = k(0) = 0। pa+qb+rc = k(pq-pr+qr-pq+pr-qr) = 0 (Proved)
(iii) ax + bya = bx − ayb হলে, দেখাই যে প্রতিটি অনুপাত x-এর সমান।
Solution: বজ্রগুণন করে (Cross multiply), b(ax+by) = a(bx-ay) ⇒ b²y + a²y = 0 ⇒ y(a²+b²) = 0 ⇒ y=0। প্রথম অনুপাতে বসালে axa = x (Proved)
8. প্রমাণ করি যে,
(i) যদি a + bb + c = c + dd + a হয়, তবে c = a অথবা a + b + c + d = 0
Solution: বজ্রগুণন করে (Cross multiply), (a+b)(d+a) = (b+c)(c+d) ⇒ ad+a²+bd+ab = bc+bd+c²+cd ⇒ a²-c²+ab-bc+ad-cd=0 ⇒ (a-c)(a+c) + b(a-c) + d(a-c) = 0 ⇒ (a-c)(a+b+c+d)=0 ∴ a=c অথবা a+b+c+d=0 (Proved)
(ii) যদি xb + c = yc + a = za + b হয়, দেখাই যে, ay + z − x = bz + x − y = cx + y − z
Solution: ধরি অনুপাত = k। ১ম অংশ = ak(c+a+a+b-b-c) = a2ak = 12k। একইভাবে বাকিগুলো 12k হবে। (Proved)
(iii) x + y3a − b = y + z3b − c = z + x3c − a হলে, দেখাই যে, x + y + za + b + c = ax + by + cza² + b² + c²
Solution: ধরি অনুপাত = k। যোগ করে, 2(x+y+z) = k(2a+2b+2c) ⇒ x+y+z = k(a+b+c) ⇒ L.H.S = k। z = k(a+b+c) − k(3a−b) = k(−2a+2b+c)। R.H.S-এ মান বসালে k পাওয়া যায়। (Proved)
(iv) xa = yb = zc হলে, দেখাই যে, x² − yza² − bc = y² − zxb² − ca = z² − xyc² − ab
Solution: x=ak, y=bk, z=ck। ১ম অংশ = k²(a²−bc)a²−bc = k²। বাকিগুলোও k² হবে। (Proved)
9. প্রমাণ করি যে,
(i) যদি 3x + 4y3u + 4v = 3x − 4y3u − 4v হয়, তবে দেখাই যে xy = uv
Solution: একান্তর করে (Alternando), 3x+4y3x−4y = 3u+4v3u−4v ⇒ যোগভাগ করে (Componendo-Dividendo), 6x8y = 6u8v ⇒ xy = uv (Proved)
(ii) (a + b + c + d) : (a + b − c − d) = (a − b + c − d) : (a − b − c + d) হলে, a : b = c : d
Solution: যোগভাগ করে (Componendo-Dividendo), 2(a+b)2(c+d) = 2(a−b)2(c−d) ⇒ একান্তর করে, a+ba−b = c+dc−d ⇒ আবারও যোগভাগ করে, 2a2b = 2c2d ⇒ ab = cd (Proved)
10. প্রমাণ করি যে,
(i) a²b + c = b²c + a = c²a + b = 1 হলে, দেখাই যে, 11 + a + 11 + b + 11 + c = 1
Solution: a² = b+c ⇒ a²+a = a+b+c ⇒ a(a+1) = a+b+c ⇒ 11+a = aa+b+c। একইভাবে বাকিগুলো। যোগফল = a+b+ca+b+c = 1 (Proved)
(ii) x² : (by + cz) = y² : (cz + ax) = z² : (ax + by) = 1 হলে, দেখাই যে, aa + x + bb + y + cc + z = 1
Solution: x² = by+cz ⇒ x²+ax = ax+by+cz ⇒ x(a+x) = ax+by+cz ⇒ aa+x = axax+by+cz। একইভাবে বাকিগুলো। যোগফল = ax+by+czax+by+cz = 1 (Proved)
11. প্রমাণ করি যে,
(i) xxa + yb + zc = yya + zb + xc = zza + xb + yc এবং x + y + z ≠ 0 হলে, প্রতিটি অনুপাত 1a + b + c
Solution: সংযোজন করে (By Addendo), = x+y+z(x+y+z)(a+b+c) = 1a+b+c (Proved)
(ii) x² − yza = y² − zxb = z² − xyc হলে, (a + b + c)(x + y + z) = ax + by + cz
Solution: ধরি অনুপাত = k ⇒ a = k(x²-yz), b = k(y²-zx), c = k(z²-xy)। L.H.S = k(x³+y³+z³-3xyz), R.H.S = k(x³+y³+z³-3xyz)। (Proved)
(iii) ay + z = bz + x = cx + y হলে, a(b − c)y² − z² = b(c − a)z² − x² = c(a − b)x² − y²
Solution: a=k(y+z), b=k(z+x), c=k(x+y)। ১ম অংশ = k(y+z)[k(z+x)-k(x+y)](y+z)(y-z) = -k²(y-z)y-z = -k²। বাকিগুলোও -k² হবে। (Proved)
12. অতিসংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (V.S.A.)
(A) M.C.Q:
(i) 3, 4 এবং 6-এর চতুর্থ সমানুপাতী: 3/4 = 6/x ⇒ x=8 → (a) 8
(ii) 8 এবং 12-এর তৃতীয় সমানুপাতী: 8/12 = 12/x ⇒ 8x=144 ⇒ x=18 → (c) 18
(iii) 16 এবং 25-এর মধ্য সমানুপাতী: √(16×25) = √400 = 20 → (c) 20
(iv) a : 2764 = 34 : a হলে, a-এর মান: a² = 81/256 ⇒ a=9/16 → (c) 9/16
(v) 2a = 3b = 4c হলে, a : b : c হবে: a=k/2, b=k/3, c=k/4 ⇒ 6:4:3 → (d) 6 : 4 : 3
(B) True/False:
(i) ab : c², bc : a² এবং ca : b² -এর যৌগিক অনুপাত 1 : 1 → True (সত্য)
(ii) x³y, x²y² এবং xy³ ক্রমিক সমানুপাতী। → (x²y²)² = x⁴y⁴ = (x³y)(xy³) → True (সত্য)
(C) Fill in the blanks:
(i) তিনটি ক্রমিক সমানুপাতী ধনাত্মক সংখ্যার গুণফল 64 হলে, মধ্যসমানুপাতী 4 (যেহেতু b³=64)
(ii) a:2 = b:5 = c:8 হলে a-এর 50% = b-এর 20% = c-এর 12.5 % (যেহেতু 8k × x/100 = k ⇒ x=12.5)
(iii) (x+2) এবং (x-3) এর মধ্য সমানুপাতী x হলে, x-এর মান −6 (যেহেতু x² = x²-x-6)
13. সংক্ষিপ্ত উত্তরধর্মী প্রশ্ন (S.A.)
(i) a2 = b3 = c4 = 2a − 3b + 4cp হলে, p = ?
Solution: ধরি অনুপাত = k ⇒ a=2k, b=3k, c=4k। 2(2k)−3(3k)+4(4k)p = k ⇒ 11kp = k ⇒ p = 11। (Answer: 11)
(ii) 3x − 5y3x + 5y = 12 হলে, 3x² − 5y²3x² + 5y² = ?
Solution: বজ্রগুণন করে 6x – 10y = 3x + 5y ⇒ 3x = 15y ⇒ x/y = 5/1। রাশি = 3(25)−5(1)3(25)+5(1) = 7080 = 7/8। (Answer: 7/8)
(iii) a : b = 3 : 4 এবং x : y = 5 : 7 হলে, (3ax − by) : (4by − 7ax) = ?
Solution: ax/by = (3/4)×(5/7) = 15/28। অনুপাত = 3(15/28)−14−7(15/28) = 17/287/28 = 17:7। (Answer: 17:7)
(iv) x, 12, y, 27 ক্রমিক সমানুপাতী হলে, x ও y-এর ধনাত্মক মান নির্ণয় করি।
Solution: x/12 = 12/y = y/27। 12/y = y/27 ⇒ y² = 324 ⇒ y = 18। x/12 = 12/18 ⇒ x = 8। (Answer: x=8, y=18)
(v) a : b = 3 : 2 এবং b : c = 3 : 2 হলে, a + b : b + c = ?
Solution: a/b=9/6, b/c=6/4 ⇒ a:b:c = 9:6:4 ⇒ (9+6):(6+4) = 15:10 = 3:2। (Answer: 3:2)
We hope this excellent and ultimate Best WBBSE Class 10 Math Chapter 5.3 Solution has been genuinely helpful for your studies. This concludes all the essential 13 questions from Kose Dekhi 5.3. By studying these materials, you can thoroughly grasp the concepts of Ratio and Proportion[cite: 8, 9, 10, 11]. For more high-quality study materials, visit the KRM Modern Math Education homepage. Keep practicing and aim for perfect scores!